Κυριακή, 3 Μαΐου 2015

6η ΕΝΟΤΗΤΑ Ν. ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ



ΕΝΟΤΗΤΑ 6η ΟΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ  ΣΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ
6.Α Κείμενο Οι δημιουργικές δραστηριότητες
Εκτός από τις ποικίλες υποχρεώσεις που το άτομο έχει στην καθημερινή του ζωή (επαγγελματικές, οικογενειακές, οικονομικές κ.λπ.), συχνά επιζητά να διοχετεύει ένα μέρος του ελεύθερου χρόνου του σε κάποιες δημιουργικές δραστηριότητες που είτε του προσφέρουν εκτόνωση και ξεκούραση είτε το διασκεδάζουν είτε αποτελούν ευκαιρία για διεύρυνση των πνευματικών του οριζόντων, για ανάπτυξη της δημιουργικότητας του ή της κοινωνικότητας του ή ακόμα για ευαισθητοποίηση πάνω σε ποικίλα θέματα και προβλήματα της σύγχρονης ζωής.
Το με ποιες δραστηριότητες επιλέγει το άτομο να ασχοληθεί εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως:
-     τη μόρφωση του'
-     τα ενδιαφέροντα και τα ταλέντα του'
-     τις συνήθειες του'
-     τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες που του προσφέρει το περιβάλλον στο οποίο ζει-
-     την οικονομική του κατάσταση" και το χρόνο που διαθέτει.

Είδη δημιουργικών δραστηριοτήτων
Υπάρχουν πολλά πράγματα με τα οποία το άτομο μπορεί να ασχοληθεί δημιουργικά, όπως: - η μελέτη βιβλίων. Τα βιβλία προσφέρουν γνώσεις, εξάπτουν τη φαντασία, μας ταξιδεύουν σε κόσμους γοητευτικούς και μας δίνουν τη δυνατότητα να βιώσουμε έντονες συγκινήσεις και ποικίλα συναισθήματα. η επαφή με την τέχνη. Το θέατρο, ο κινηματογράφος, ο χορός, η μουσική κ.λπ. φέρνουν σε επαφή τον άνθρωπο με το ωραίο, καλλιεργούν την ευαισθησία του, του χαρίζουν στιγμές αισθητικής απόλαυσης και χαράς, του μεταδίδουν εμπειρίες και τον βοηθούν να σκεφτεί για τη ζωή, τις θετικές και τις αρνητικές πλευρές της'
-     η επαφή με τη φύση είτε σε ατομικό επίπεδο είτε με τη συμμετοχή σε κάποια περιβαλλοντική οργάνωση. Στην πρώτη περίπτωση το άτομο απολαμβάνει την ηρεμία, τη γαλήνη και την αναζωογόνηση που προσφέρει η επαφή με τις ομορφιές της φύσης, ενώ στη δεύτερη γνωρίζει το περιβάλλον του, αποκτά οικολογι­κή συνείδηση και ενεργοποιείται με στόχο την προστασία της φύσης από τους κινδύνους που την απειλούν.
-     ο αθλητισμός. Η ενασχόληση με τον αθλητισμό βοηθά τον άνθρωπο να εκτονωθεί και να ανανεώσει τις δυνάμεις του, ενώ ταυτόχρονα τον φέρνει σε επαφή με άλλους ανθρώπους και τον καλλιεργεί ψυχικά και πνευματικά.
-     τα ταξίδια και οι εκδρομές: Με τα ταξίδια το άτομο αλλάζει παραστάσεις, ξεφεύγει από τη ρουτίνα της καθημερινότητας και γνωρίζει άλλους τόπους, λαούς και πολιτισμούς.
-     η ερασιτεχνική ενασχόληση με κάποιο αντικείμενο (κατασκευές, συλλογές, ψάρεμα κ.λπ.). Τέτοιες δραστηριότητες προσφέρουν ικανοποίηση στον άνθρωπο, του δίνουν τη δυνατότητα να αναπτύξει τα ενδιαφέροντα και τα ταλέντα του και τον κάνουν να νιώθει δημιουργικός.
-     επισκέψεις σε μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους, που βοηθούν να γνωρίσουμε σε βάθος την καλλιτεχνική δημιουργία του παρελθόντος και του παρόντος και να συνειδητοποιήσουμε την ευθύνη που έχουμε να την τιμούμε και να την προστατεύουμε αφού αποτελεί κομμάτι του πολιτισμού μας.
-     οι κοινωνικές δραστηριότητες με τη συμμετοχή σε οργανώσεις, συλλόγους ή ομάδες που ασχολούνται με διάφορα κοινωνικά προβλήματα και την προσφορά βοήθειας σε κοινωνικές ομάδες που πάσχουν, όπως άτομα με ειδικές ανάγκες, ηλικιωμένοι, άποροι, πρόσφυγες κ.λπ. Η εθελοντική εργασία με τη συμμε­τοχή σε τέτοιες οργανώσεις βοηθά το άτομο να συνειδητοποιήσει τις ευθύνες που έχει ως μέλος του κοινωνικού συνόλου και να γευθεί την πληρότητα και την ψυχική και ηθική ικανοποίηση που προσφέρει η ανιδιοτελής βοήθεια προς το συνάνθρωπο.
            Το παιχνίδι μια μορφή δημιουργικής δραστηριότητας αποτελεί και το παιχνίδι. Το παιχνίδι παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη διαπαιδαγώγηση του παιδιού, γιατί:
-     καλλιεργεί τη φαντασία, την κρίση και τη δημιουργικότητα του'
-     το βοηθά να ανακαλύψει και να κατανοήσει τον κόσμο γύρω του'
-     του προσφέρει χαρά και απόλαυση.
Ειδικά τα ομαδικά παιχνίδια συμβάλλουν στην κοινωνικοποίηση του παιδιού, δηλαδή βοηθούν στην ομαλή ένταξη του στην κοινωνία, εφόσον:
-           καλλιεργούν το ομαδικό πνεύμα, τη συνεργασία και αισθήματα αλληλεγγύης και συναδελφικότητας.

6.Β ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ -ΧΡΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ ΤΟΥ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ
ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ

6.Β.1 ΟΙ ΠΤΩΣΕΙΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΡΗΜΑΤΟΣ
Ονομαστική (απαντά στην ερώτηση ποιος)

α) υποκείμενο των ρημάτων π.χ. Ο παππούς ήταν γεωργός.
β) κατηγορούμενο του υποκειμένου* π.χ. Ο παππούς ήταν γεωργός.
Γενική (απαντά στην ερώτηση
 ποιανού / τίνος)
α) αντικείμενο ορισμένων μεταβατικών ρημάτων π.χ. Τα λαχανικά δεν του αρέσουν.
β) έμμεσο αντικείμενο δίπτωτων ρημάτων π.χ. Χάρισε
της κοπέλας ένα δαχτυλίδι.
γ) γενική προσωπική* π.χ. Του ήταν αδύνατο να το κάνει
αυτό. - Να μου προσέχεις τα παιδιά.
δ) γενική κατηγορηματική* π.χ. Το σπίτι είναι του πατέρα του.
ε) επιρρηματικός προσδιορισμός χρόνου, ποσού,
αιτίας, τρόπου, αποτελέσματος* π.χ. Δε θα είναι εδώ του
 χρόνου. - Ντύνεται της μόδας.
Αιτιατική (απαντά στην
ερώτηση ποιον/ τι)
α) αντικείμενο των περισσότερων μεταβατικών ρημάτων
π.χ. Αυτός έσπασε την καρέκλα.
β) άμεσο ή έμμεσο αντικείμενο δίπτωτων ρημάτων*
π.χ. Ο Γιάννης μαθαίνει τον Πέτρο χορό.
γ) κατηγορούμενο του αντικειμένου* π.χ.
Τον διόρισαν δάσκαλο.
δ) επιρρηματικός προσδιορισμός τόπου, χρόνου,
σκοπού, ποσού, μέσου* π.χ. Θα πάει φυλακή
πολλά χρόνια. - Βγήκε βόλτα. - Έφυγε τα χαράματα

Ορισμός. Πτώσεις είναι οι διάφορες μορφές που παίρνει στο λόγο μια κλιτή λέξη (εκτός  του ρήματος) - συγκεκριμένα το άρθρο, το ουσιαστικό, το επίθετο, η αντωνυμία  και η μετοχή (της παθητικής φωνής).
Οι πτώσεις είναι τέσσερις (στον ενικό και στον πληθυντικό αριθμό): α) η ονομαστική, η οποία είναι η πτώση που μεταχειριζόμαστε απαντώντας στην ερώτηση ποιος. π.χ. Ο ήλιος λάμπει.
Η μικρή βάρκα βούλιαξε. Κάποια παιδιά φώναξαν.
β) η γενική, η οποία είναι η πτώση που μεταχειριζόμαστε απαντώντας στην ερώτηση τίνος/ποιανού. π.χ. Το φως του ήλιου μάς τύφλωσε. Το κουπί της μικρής βάρκας έσπασε. Ακούστηκαν οι κραυγές κάποιων παιδιών.
 γ) η αιτιατική, η οποία είναι η πτώση που μεταχειριζόμαστε απαντώντας στην ερώτηση ποιον/ τι. π.χ. Κοίταξε τον ήλιο.
δ) η κλητική[1], η οποία είναι η πτώση που μεταχειριζόμαστε όταν καλούμε ή προσφωνούμε κάποιον, π.χ. Ήλιε, εσύ που λάμπεις στον ουρανό... Παιδιά, πού πάτε;
Ο ρόλος[2] της πτώσης είναι, γενικά, η σύνδεση του ονόματος (που βρίσκεται στη συγκεκριμένη πτώση) με το στοιχείο της πρότασης (ρήμα, άλλο όνομα κ.λπ.) από το οποίο εξαρτάται το όνομα αυτό.

6.Β.2 ΟΙ ΠΤΩΣΕΙΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟΥ

Ο πτώσεις μπορεί να μην εξαρτώνται από το ρήμα της πρότασης, αλλά από ένα άλλο όνομα (κατά κανόνα ουσιαστικό), οπότε δηλώνουν τη σχέση που μπορεί να έχουν οι ονοματικές φράσεις (ΟΦ) μεταξύ τους.
π.χ. εκείνη τη μέρα, τη Δευτέρα ->η ΟΦ τη Δευτέρα προσδιορίζει την ΟΦ εκείνη τη μέρα.
η ζωή του ανθρώπου -* η ΟΦ του ανθρώπου προσδιορίζει την ΟΦ η ζωή. Επομένως, ένα ουσιαστικό μπορεί συχνά να συνδέεται με κάποιο άλλο ουσιαστικό συμπληρώνοντας/προσδιορίζοντας την έννοια του. Στην περίπτωση αυτή το ουσιαστικό λειτουργεί ως ονοματικός προσδιορισμός και έχει δύο μορφές: α) Ομοιόπτωτος ονοματικός προσδιορισμός, όταν βρίσκεται στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζει.
π.χ. Εκείνη τη μέρα, τη Δευτέρα, άρχισαν όλα. (Η ΟΦ τη Δευτέρα προσδιορίζει την ΟΦ εκείνη τη μέρα και βρίσκεται στην ίδια πτώση με αυτή, στην αιτιατική.) β) Ετερόπτωτος ονοματικός προσδιορισμός, όταν βρίσκεται σε διαφορετική πτώση από το ουσιαστικό που προσδιορίζει.
π.χ. Η ζωή του ανθρώπου είναι πολύπλευρη. (Η ΟΦ του ανθρώπου προσδιορίζει την ΟΦ Η ζωή και βρίσκεται σε διαφορετική πτώση από αυτή, σε γενική.)

Τα είδη των ομοιόπτωτων ονοματικών προσδιορισμών
Ομοιόπτωτοι ονοματικοί προσδιορισμοί είναι η παράθεση και η επεξήγηση.
!  Παράθεση λέγεται ο ομοιόπτωτος προσδιορισμός που χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει με ακρίβεια ένα ουσιαστικό αποδίδοντας του ένα ιδιαίτερο και γνωστό γνώρισμά του ή για να το χαρακτηρίσει κάπως.
 π.χ. Τηλεφώνησε η κ. Λαζάρου, η φαρμακοποιός.
            (Προσδιορίζει το όνομα η κ. Λαζάρου αποδίδοντας του ένα ιδιαίτερο και γνωτό γνώρισμα, το ότι είναι φαρμακοποιός.)
Η παράθεση:
           Συχνά συνοδεύεται από επίθετο (επιθετικό προσδιορισμό) ή από γενική πτώση ουσιαστικού ή αντωνυμίας (συνήθως κτητικής), π.χ. Το Λούβρο, το γνωστό μουσείο, βρίσκεται στο Παρίσι.
Σε λίγο φτάσαμε στην Πάτρα, την πρωτεύουσα της Αχαΐας. Ο Γιώργος, ο αδελφός του, σπουδάζει γιατρός.
           μπορεί να αναλυθεί σε δευτερεύουσα αναφορική πρόταση. π.χ. Επισκεφτήκαμε και τον πύργο του Άιφελ, το σύμβολο του Παρισιού. (= που είναι το σύμβολο...)
           χωρίζεται από την ονοματική φράση που προσδιορίζει με κόμμα.

Επεξήγηση λέγεται ο ομοιόπτωτος ονοματικός προσδιορισμός που χρησιμοποιείται για να διασαφηνίσει, να διευκρινίσει το ουσιαστικό που προσδιορίζει, όταν έννοια του είναι γενική και κάπως αόριστη, π.χ. Μαζί μας ήρθε και μια φίλη μου, η Κατερίνα
(Το όνομα η Κατερίνα διασαφηνίζει το ουσιαστικό φίλη, εξηγεί δηλαδή ποια ήταν η φίλη μου που ήρθε μαζί μας.)
Η επεξήγηση:
           εκτός από ουσιαστικά, προσδιορίζει και άλλα μέρη του λόγου (συνήθως δεικτικές αντωνυμίες).
π.χ. Αυτό ήθελαν να μάθουν όλοι, την αλήθεια.
(Το ουσιαστικό την αλήθεια προσδιορίζει την αντωνυμία αυτό, εξηγώντας ποιο είναι «αυτό» που ήθελαν να μάθουν όλοι.)
           συνοδεύεται συχνά από επίθετο ή από γενική πτώση ουσιαστικού ή αντωνυμίας (συνήθως κτητικής).
π.χ. Άρπαξε το πρώτο πράγμα που βρήκε μπροστά του, ένα μεγάλο μαχαίρι. Όλοι αυτό πρόσεξαν, το πανάκριβο δαχτυλίδι της.
Έμαθαν για το τρομερό γεγονός, την καταστροφή του μνημείου, κι αναστατώθηκαν πολύ.
           μπορεί να συνοδεύεται από τη λέξη δηλαδή.
π.χ. Όλοι οι μαθητές αυτό περίμεναν, δηλαδή την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων.
           όπως και η παράθεση, χωρίζεται με κόμμα από την ονοματική φράση που προσδιορίζει.

Διάκριση παράθεσης - επεξήγησης
Για να ξεχωρίζουμε την παράθεση από την επεξήγηση, και το αντίστροφο, πρέπει
να έχουμε υπόψη μας ότι:
> στην παράθεση, από μια λέξη με μερικότερη (ειδικότερη) έννοια πηγαίνουμε σε μια άλλη λέξη με γενικότερη έννοια που χαρακτηρίζει την πρώτη.
π.χ. Θα έρθει και ο Βασίλης, ο καλύτερος του φίλος.
ειδική έννοια    παράθεση: γενική έννοια
πηγαίνουμε Επομένως:    Παράθεση                               από το ειδικό στο γενικό

> στην επεξήγηση, αντίθετα, από μια λέξη με έννοια γενικότερη πηγαίνουμε σε μια άλλη λέξη με έννοια μερικότερη (ειδικότερη) που επεξηγεί την πρώτη, π.χ. Θα έρθει και ο καλύτερος του φίλος, ο Βασίλης.
                                                                                                                 γενική έννοια        επεξήγηση: μερική έννοια
Επομένως: Επεξήγηση             (από το γενικό στο ειδικό).
> η παράθεση μπορεί να αναλυθεί σε δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, ενώ στην επεξήγηση μπορεί να εννοηθεί η λέξη δηλαδή.
π.χ. Θα έρθει και ο Βασίλης, ο καλύτερος του φίλος. (= που είναι ο καλύτερος του φίλος -> παράθεση) Θα έρθει και ο καλύτερος του φίλος, ο Βασίλης. (= δηλαδή ο Βασίλης -> επεξήγηση)

.•••6.Δ Παράγραφος-Ιlλαγιότιτλοι
Πλαγιότιτλος είναι η περίοδος/πρόταση με την οποία αποδίδουμε σύντομα και περιεκτικά το νόημα μιας παραγράφου.
Για να είναι εύστοχος ο πλαγιότιτλός μας, θα πρέπει κατά την επεξεργασία μιας παραγράφου, αφού σημειώσουμε τα βασικά της μέρη (θεματική περίοδος/πρόταση, λεπτομέρειες/σχόλια, κατακλείδα[3]), να εντοπίσουμε τις βασικές λέξεις, τις λέξεις-κλειδιά, που ουσιαστικά προβάλλουν τα κύρια νοήματα-ιδέες της παραγράφου.
Ετσι, στο Κείμενο 3 της 6ης ενότητας (σελ.102):
    οι λέξεις-κλειδιά της παραγράφου θα μπορούσαν να είναι οι εξής: ενστάσεις, η σημαντικότερη ένσταση, ηθική πλευρό, Οι Αμερικανοί, Αραβες τρομοκράτες, απόπειρα προπαγάνδας.
    ο πλαγιότιτλός της θα μπορούσε να είναι ο εξής: Οι ενστάσεις σχετικά με το παιχνίδι, με σημαντικότερη αυτή που αφορά την προπαγάνδα που γίνεται υπέρ των Αμερικανών.










[1] Η κλητική πτώση δεν έχει συνδετικό ρόλο, αλλά χρησιμοποιείται μόνο σε προσφωνήσεις, παρακλήσεις κ.λπ., οπότε δεν έχει άλλη συντακτική λειτουργία.
[2] Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι οι πτώσεις φανερώνουν το συντακτικό ρόλο του ουσιαστικού μέσα στην πρόταση
[3] Για τη δομή της παραγράφου βλέπε και Σημειώσεις Νεοελληνικής Γλώσσας Α Γυμνασίου σελ.5-7

Σάββατο, 2 Μαΐου 2015

Το τραγούδι του Μάη 2015



ΜΕΡΑ ΜΑΓΙΟΥ!
Στίχοι: Γιάννης Ρίτσος
Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Μπουζούκι: Μανώλης Χιώτης!
Πρώτη εκτέλεση: Γρηγόρης Μπιθικώτσης  Εδώ Μάίρη Λίντα

Μέρα Μαγιού μου μίσεψες
μέρα Μαγιού σε χάνω
άνοιξη γιε που αγάπαγες
κι ανέβαινες απάνω

Στο λιακωτό και κοίταζες
και δίχως να χορταίνεις
άρμεγες με τα μάτια σου
το φως της οικουμένης

Και μου ιστορούσες με φωνή
γλυκιά ζεστή κι αντρίκεια
τόσα όσα μήτε του γιαλού
δεν φτάνουν τα χαλίκια

Και μου 'λεγες πως όλ' αυτά
τα ωραία θα ‘ν' δικά μας
και τώρα εσβήστης κι έσβησε
το φέγγος κι η φωτιά μας

Παρασκευή, 3 Απριλίου 2015

ΤΟ (ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΜΕΝΟ) ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΜΗΝΑ (ΑΠΡΙΛΗΣ 2015)

ΑΠΡΙΛΗ ΜΟΥ!
Στίχοι : Μίκης Θεοδωράκης
Μουσική : Μίκης Θεοδωράκης
Πρώτη εκτέλεση : Γρηγόρης Μπιθικώτσης-1962
Εδώ ακούγεται η Μαρία Φαραντούρη!

Παρασκευή, 13 Μαρτίου 2015

5η ΕΝΟΤΗΤΑ Ν.ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΓΝΩΡΙΖΩ ΤΟΝ ΜΑΓΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ

5. Α. (κείμενο) Ο κινηματογράφος ως τρόπος ψυχαγωγίας.
Ο κινηματογράφος αποτελεί ένα σπουδαίο τρόπο ψυχαγωγίας για τον άνθρωπο. Η παρακολούθηση μιας ταινίας δίνει τη δυνατότητα στους θεατές να ταυτιστούν με τους ήρωες της και να ζήσουν φανταστικές καταστάσεις και μαγικές περιπέτειες, που τους προκαλούν μοναδικές συγκινήσεις, τις οποίες είναι δύσκολο να βιώσουν στην πραγματική τους ζωή. Παράλληλα, ο συναρπαστικός κόσμος του κινηματογράφου αποτελεί μια διέξοδο από την ανία, τη μονοτονία και την πλήξη της καθημερινότητας που φθείρουν τον άνθρωπο. Η μαγεία της οθόνης, όπου τόσα παράξενα και απροσδόκητα συμβαίνουν, κυριεύει την ψυχή του θεατή και την απαλλάσσει από το άγχος και την αφόρητη πίεση που της ασκεί η ρουτίνα. Από την άλλη πλευρά ο κινηματογράφος καλλιεργεί πολύπλευρα τον άνθρωπο. Του προσφέρει γνώσεις, τον προβληματίζει και τον ευαισθητοποιεί πάνω σε ποικίλα ζητήματα της ζωής, τον πλουτίζει σε εμπειρίες και του αποκαλύπτει άγνωστες πλευρές της πραγματικότητας και του εαυτού του, αλλά και του προκαλεί έντονα συναισθήματα, χαρά, φόβο, αγωνία, συγκίνηση, που αναζωογονούν την ψυχή του. Για όλους αυτούς τους λόγους ο κινηματογράφος θα ελκύει συνεχώς τους ανθρώπους που επιζητούν μοναδικές στιγμές απόλαυσης και ψυχαγωγίας.

5.Β.1 ΤΟ ΡΗΜΑ: Ο ΡΟΛΟΣ ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ
            Ρήμα λέγεται η λέξη που φανερώνει ότι το υποκείμενο ενεργεί (κάνει κάτι) ή δέχεται μια ενέργεια (παθαίνει κάτι) ή βρίσκεται σε μια κατάσταση (ούτε κάνει ούτε παθαίνει κάτι). Δηλαδή το ρήμα εκφράζει γενικά μια ενέργεια ή μια κατάστάση.
Το ρήμα: • αποτελεί το βασικό στοιχείο (πυρήνα) κάθε πρότασης, γύρω από το οποίο οργανώνεται το μήνυμα που μεταδίδεται με την επικοινωνία. Για παράδειγμα, στην πρόταση Ο κηπουρός σκάβει τον κήπο, το νοηματικό κέντρο του μηνύματος που μεταδίδεται βρίσκεται στο ρήμα σκάβει.
5.Β.2 ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ ΤΟΥ ΡΗΜΑΤΟΣ
α) Θέμα και κατάληξη. Το ρήμα είναι κλιτό μέρος του λόγου που διαθέτει μεγάλη ποικιλία μορφών, δηλαδή γραμματικών τύπων με τους οποίους γίνεται φανερή κάθε φορά η σημασία του. Αποτελείται από το θέμα και την κατάληξη. Θέμα[1] είναι το τμήμα του ρήματος που παραμένει αμετάβλητο (δεν-, αγαπ-, δεσ-, αγα-πησ-, δεθ-, αγαπηθ-), ενώ κατάληξη είναι το τμήμα του ρήματος που αλλάζει, συνολικά ή κατά ένα μέρος (-ω, -ε/ς, -ει.../-ομαι, -εσαι, -εται... / -ώ, -άς, -ά... κ.λπ.).

β) Πρόσωπο και αριθμός . Πρόσωπο του ρήματος λέγεται ο γραμματικός τύπος του με τον οποίο δηλώνεται: το πρόσωπο (πα) που μιλά (ουν) Τότε το ρήμα είναι στο πρώτο πρόσωπο· π.χ. δένω - δένουμε.
   το πρόσωπο ή τα πρόσωπα προς το οποίο ή προς τα οποία απευθύνεται ο ομιλητής. Τότε το ρήμα είναι στο δεύτερο πρόσωπο* π.χ. δένεις - δένετε.
   το πρόσωπο ή τα πρόσωπα (ή τα πράγματα) για το οποίο ή για τα οποία γίνεται λόγος. Τότε το ρήμα είναι στο τρίτο πρόσωπο* π.χ. δένει - δένουν.
           Αριθμός είναι ο γραμματικός τύπος που φανερώνει το πλήθος των προσώπων που δηλώνονται από τους ρηματικούς τύπους. Το ρήμα, όπως και τα ονόματα (ουσιαστικά, επίθετα), έχει δύο αριθμούς: τον ενικό αριθμό, (που δηλώνει ένα πρόσωπο), τον πληθυντικό αριθμό, που δηλώνει ότι τα πρόσωπα είναι πολλά.

γ) Φωνές και συζυγίες
Αν εξετάσουμε τα ρήματα ως προς τη μορφή τους, ξεχωρίζουμε σ' αυτά δύο σύνολα από τύπους/καταλήξεις- που λέγονται φωνές.
Ως διακριτικό γνώρισμα της φωνής[2] παίρνουμε την κατάληξη του πρώτου ενικού προσώπου της οριστικής του ενεστώτα. Ετσι:
  το σύνολο των ρηματικών τύπων που έχουν την κατάληξη -ω / -ώ ονομάζεται ενεργητική φωνή· πχ. γράφω, στολίζω, αγαπώ, θεωρώ.
το σύνολο των ρηματικών τύπων που έχουν την κατάληξη -μαι ονομάζεται παθητική φωνή· π.χ. γράφομαι, στολίζομαι, αγαπιέμαι, θεωρούμαι.

Τα ρήματα δεν κλίνονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Ο ξεχωριστός, λοιπόν, τρόπος με τον οποίο κλίνεται ένα σύνολο ρημάτων λέγεται συζυγία. Έτσι, με βάση πάλι τις καταλήξεις τους, τα ρήματα διακρίνονται σε δύο συζυγίες:
    στην α'συζυγία ανήκουν τα ρήματα που στην ενεργητική φωνή λήγουν σε -ω, τονίζονται δηλαδή στην παραλήγουσα, και στην παθητική φωνή λήγουν σε -ομαι, τονίζονται δηλαδή στην προπαραλήγουσα* π.χ. γράφω - γράφομαι, χτενίζω - χτενίζομαι.
    στη β'συζυγία ανήκουν τα ρήματα που στην ενεργητική φωνή λήγουν σε -ώ, τονίζονται δηλαδή στη λήγουσα, και στην παθητική φωνή λήγουν σε -ιέμαι ή -ούμαι, τονίζονται δηλαδή στην παραλήγουσα* π.χ. αγαπώ - αγαπιέμαι, οδηγώ - οδηγούμαι.
Η β' συζυγία υποδιαιρείται σε δύο υποομάδες που λέγονται τάξεις (στην α' τάξη ανήκουν τα ρήματα που κλίνονται όπως το νικώ - νικιέμαι και στη β' τάξη αυτά που κλίνονται όπως το θεωρώ - θεωρούμαι).

δ) Διαθέσεις
Μια ακόμα διάκριση των ρημάτων που αναφέρεται στη σημασία και όχι στη μορφή τους γίνεται με βάση τη διάθεση τους.
Διάθεση του ρήματος λέγεται η ιδιότητα που έχει το ρήμα να δείχνει αν το υποκείμενό του ενεργεί ή παθαίνει κάτι ή βρίσκεται σε μια κατάσταση.
Οι διαθέσεις του ρήματος είναι τέσσερις: η ενεργητική, η παθητική, η μέση και η ουδέτερη.

ΔΙΑΘΕΣΗ
ΦΑΝΕΡΩΝΕΙ ΟΤΙ
Παραδείγματα
Ενεργητική
Το υποκείμενο ενεργεί, κάνει κάτι
Τα παιδιά παίζουν. Η μητέρα μαγειρεύει
Παθητική
Το υποκείμενο παθαίνει κάτι, δέχεται
το αποτέλεσμα της ενέργειας κάποιου άλλου
Το σπίτι γκρεμίσιηκε από σεισμό. Ο Γιάννης στενοχωριέται από τη συμπεριφορά σου
Μέση
Το υποκείμενο είναι ταυτόχρονα ο δράστης
κι ο αποδέκτης μιας ενέργειας, δηλαδή το
ίδιο ενεργεί (κάνει κάτι) και παράλληλα
δέχεται το αποτέλεσμα της ενέργειας αυτής
Η κοπέλα ντύνεται.
Ετοιμάζεται γρήγορα.
Γυμνάζονται καθημερινά.
Ουδέτερη
Το υποκείμενο ούτε ενεργεί ούτε παθαίνει κάτι από κάποιον άλλο, αλλά βρίσκεται απλώς
σε μια κατάσταση –  το ρήμα δε δηλώνει δράση
Πεινούσε πολύ.
Το μωρό κοιμάται.
Ο Παύλος κάθεται
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: Οι διαθέσεις, όπως αναφέρθηκε, αφορούν τη σημασία του ρήματος και όχι τη μορφή του, γι’ αυτό δεν πρέπει να συγχέουμε τη διάθεση με τη φωνή, δεν πρέπει δηλαδή να θεωρούμε πως όποιο ρήμα, για παράδειγμα, λήγει σε -ω / -ώ (είναι ενεργητικής φωνής) είναι και ενεργητικής διάθεσης ή όποιο λήγει σε -μαι (είναι παθητικής φωνής) είναι και παθητικής ή μέσης διάθεσης. Μπορεί, λοιπόν, ένα ρήμα να είναι παθητικής φωνής αλλά ενεργητικής διάθεσης (π.χ. Εργάζεται σκληρά) ή το αντίστροφο, δηλαδή ενεργητικής φωνής αλλά παθητικής διάθεσης (π.χ. Έπαθε μεγάλη ζημιά).
Επίσης, ορισμένα ρήματα στον ίδιο τύπο μπορεί άλλοτε να είναι ενεργητικής και άλλοτε παθητικής διάθεσης ανάλογα μετά συμφραζόμενα, π.χ. Ο άνεμος λύγισε το δέντρο, (ενεργητική διάθεση) Το δέντρο λύγισε από τον άνεμο, (παθητική διάθεση).

ε) ποιόν ενέργειας του ρήματος
Ποιόν ενέργειας είναι η ιδιότητα που έχουν οι ρηματικοί τύποι να εκφράζουν, εκτός από τη χρονική βαθμίδα, την οπτική γωνία του ομιλητή, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει μια ενέργεια (αυτό που σημαίνει το ρήμα), αν δηλαδή δηλώνει τη διάρκεια ή την επανάληψη ή την ολοκλήρωση μιας πράξης. Το ποιόν ενέργειας διακρίνεται σε:
•συνοπτικό: Ο ομιλητής δίνει έμφαση όχι στη διάρκεια αλλά στο ίδιο το γεγονός - αυτό δηλαδή που σημαίνει το ρήμα αντιμετωπίζεται συνολικά. Το συνοπτικό δηλώνεται με τους χρόνους:
-  αόριστο* π.χ. Διάβασα τα μαθήματα μου. συνοπτικό μέλλοντα* π.χ. θα διαβάσω τα μαθήματα μου αργότερα.
•μη συνοπτικό ή εξακολουθητικό: Ο ομιλητής δίνει έμφαση στη διάρκεια ή την επανάληψη μιας ενέργειας - αυτό δηλαδή που σημαίνει το ρήμα γίνεται συνέχεια ή κατ' επανάληψη. Το μη συνοπτικό δηλώνεται με τους χρόνους:
-  ενεστώτα* π.χ. Διαβάζω καθημερινά όλα τα μαθήματα μου. παρατατικό* π.χ. Διάβαζα τα μαθήματα μου όλο το απόγευμα. εξακολουθητικό μέλλοντα* π.χ. Από δω και πέρα Θα διαβάζω καλά όλα τα μαθήματα μου.
•συντελεσμένο: Ο ομιλητής δίνει έμφαση στο ότι το γεγονός έχει ολοκληρωθεί πριν από κάποιο χρονικό σημείο - αυτό δηλαδή που σημαίνει το ρήμα παρουσιάζεται τελειωμένο, συντελεσμένο. Το συντελεσμένο δηλώνεται με τους χρόνους:
-  παρακείμενο* π.χ. Έχω διαβάσει όλα τα μαθήματα μου.
-  υπερσυντέλικο π.χ. Είχα διαβάσει όλα τα μαθήματα μου, κι έτσι πήγα να παίξω.
συντελεσμένο μέλλοντα* π.χ. Μέχρι να έρθεις, θα έχω διαβάσει όλα τα μαθήματα μου

5Γ. ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΡΗΜΑΤΑ
Λέξεις από τις οποίες παράγονται ρήματα
Πολλά ρήματα της ελληνικής γλώσσας δεν είναι πρωτότυπες λέξεις, αλλά προέρχονται από άλλες, και συγκεκριμένα από:
•άλλα ρήματα.
π.χ. γράφω > διαγράφω, καταγράφω, περιγράφω κ.ά. λέγω > διαλέγω, προλέγω, συλλέγω κ.ά.
ονόματα (ουσιαστικά ή επίθετα).
π.χ. αγκαλιά > αγκαλιάζω, άσπρος > ασπρίζω, πίστη > πιστεύω, κλειδί > κλειδώνω, ακριβός > ακριβαίνω
άκλιτες λέξεις, κυρίως επιρρήματα, αλλά και επιφωνήματα, προθέσεις, λέξεις που δηλώνουν φωνές των ζώων (ηχομιμητικές λέξεις).
π.χ. συχνά > συχνάζω, κοντά > κοντεύω, χωρίς > χωρίζω, γαβ > γαβγίζω
Η παραγωγή ρημάτων γίνεται με τους εξής τρόπους:
α) με την προσθήκη στο θέμα της πρωτότυπης λέξης κλιτικών μορφημάτων που τονίζονται (κυρίως του -ώ). π.χ. άδικος > αδικώ, αργός > αργώ , νομοθέτης > νομοθετώ, ύμνος > υμνώ
β) με την προσθήκη στο θέμα της πρωτότυπης λέξης παραγωγικών στοιχείων που ονομάζονται προσφύματα. Τα προσφύματα αυτά είναι δύο ειδών, τα προθήματα και τα επιθήματα:
Ø  •με τα προθήματα (αυτά που μπαίνουν μπροστά από το θέμα) παράγονται ρήματα από άλλα ρήματα π.χ ανα + φέρω =αναφέρω.
Ø  με τα επιθήματα (αυτά που μπαίνουν μετά το θέμα) παράγονται ρήματα από ονόματα και άκλιτα μέρη του λόγου (επιρρήματα, επιφωνήματα κ.α ) π.χ Θυμώνω (Θυμ[ός]-ωνω)


5.Ε ΤΟ ΡΗΜΑ ΣΤΗΝ ΑΦΗΓΗΣΗ

•••Είδη ρημάτων που χρησιμοποιούνται στην αφήγηση[3].
Το αφηγηματικό κείμενο, καθώς αποτελεί εξιστόρηση γεγονότων, εμπεριέχει δράση και εξέλιξη, οπότε η επιλογή των ρημάτων έχει ιδιαίτερη σημασία σε αυτό. Έτσι, προκειμένου να αποδοθούν οι ενέργειες αλλά και οι σκέψεις και τα συναισθήματα των προσώπων που συμμετέχουν σ' ένα γεγονός (των ηρώων μιας ιστορίας), χρησιμοποιούνται κυρίως:
    ρήματα δράσης· π.χ. έρχομαι, φεύγω, τρέχω, πέφτω, συναντώ κ.λπ.
    ρήματα έκφρασης σκέψεων και συναισθημάτων π.χ. σκέφτομαι, αναρωτιέμαι, φοβάμαι, χαίρομαι, λυπάμαι κ.λπ.

•••Οι χρόνοι των ρημάτων στην αφήγηση
Σε ένα αφηγηματικό κείμενο πολύ σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι χρόνοι των ρημάτων που χρησιμοποιούνται. Τα ρήματα σε μια αφήγηση:
    βρίσκονται συνήθως σε παρελθοντικούς χρόνους (παρατατικό, αόριστο, υπερσυντέλικο), αφού παρουσιάζονται γεγονότα που έχουν συμβεί στο παρελθόν (π.χ. Μετά άρχισε η παράσταση. Τα παιδιά που ήταν ντυμένα φουστανελάδες, τα φώναξε η κυρία κι ανεβήκαμε στη σκηνή [Κείμενο 1, σελ. 82 του Βιβλίου του Μαθητή]).
    μερικές φορές όμως μπορεί να βρίσκονται στον ενεστώτα ή ακόμα και στο μέλλοντα:
- τον ενεστώτα (που στην περίπτωση αυτή ονομάζεται ιστορικός ενεστώτας) τον χρησιμοποιούμε για να φέρουμε το γεγονός που αφηγούμαστε πιο κοντά στη χρονική στιγμή της αφήγησης κι έτσι να κάνουμε το λόγο μας πιο ζωντανό και παραστατικό (π.χ. Κι ο Ρούλης σηκώνεται και φωνάζει εμένα, αλλά εγώ πάω να τρέξω και τα τσαρούχια μου βγαίνουν από τα πόδια μου και δεν μπορώ να τρέξω...).
- το μέλλοντα μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε για να αφηγηθούμε (συνήθως στο γραπτό λόγο) γεγονότα που έγιναν ύστερα από κάποια άλλα τα οποία έχουμε ήδη παρουσιάσει σε παρελθοντικούς χρόνους ή στον ενεστώτα (π.χ., Αργότερα, που θα έρθουν οι φίλοι μου στο σπίτι και θα τους πως τι έγινε, θα γελάσουμε πάρα πολύ).

Τα πρόσωπο των ρημάτων στην αφήγηση
Σε μια αφήγηση τα ρήματα βρίσκονται συνήθως στο γ' πρόσωπο (ενικού ή πληθυντικού αριθμού). Στην περίπτωση, ωστόσο, που ο αφηγητής είναι ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας που αφηγείται, συμμετέχει δηλαδή ο ίδιος στην εξέλιξη των γεγονότων, τότε τα ρήματα βρίσκονται στο α' πρόσωπο (ενικού ή πληθυντικού αριθμού.).



[1] Τα περισσότερα ρήματα έχουν τρία διαφορετικά θέματα: το θέμα του ενεργητικού και του παθητικού ενεστώτα·π.χ. δεν-, αγαπ-. το θέμα του ενεργητικού αορίστου· π.χ. δεσ-, αγαπησ-. το θέμα του παθητικού αορίστου∙ π.χ. δεθ-, αγαπηθ-.

[2] Πολλά ρήματα έχουν και τις δύο φωνές· π.χ. ντύνω - ντύνομαι, νικώ - νικιέμαι. Υπάρχουν όμως και αρκετά ρήματα.που σχηματίζονται μόνο στη μία φωνή/Ετσι κάποια ρήματα: έχουν μόνο ενεργητική φωνή, όπως τα: ζω, ξυπνώ, γερνώ, γέρνω, κάνω, τρέχω, φταίω κ.ά. έχουν μόνο παθητική φωνή, όπως τα: αισθάνομαι, αναρωτιέμαι, γίνομαι, δέχομαι, εργάζομαι, έρχομαι, θυμάμαι, κάθομαι, κοιμάμαι, ντρέπομαι, σκέφτομαι, φαίνομαι, χρειάζομαι κ.ά.
Τα ρήματα που έχουν μόνο παθητική φωνή λέγονται αποθετικά.

[3] Για την αφήγηση και τα είδη της βλέπε και Σημειώσεις Νεοελληνικής Γλώσσας Α’ Γυμνασίου , σελ.10-11.